Hasan dün ağır hastaydı. Annesi, komşularına haber verdi:

--Canım evladım çok ağır hasta! Ne yapacağımı bilemiyorum! Aklım bir gidip bir geliyor! Bu hastalık fidan boylu evladımı perişan ediyor!

Hasan’ın annesi ağlaya ağlaya kendini çok hırpaladı. Ne yapacağını bilemiyor. Akşamleyin Hasan vefat edince komşular ağlamaya, ağıt yakmaya başladılar. Hasan’ın kız kardeşi ile eşi ellerini göğüslerine vurup ağıt yakmaya başladı: 

--Hey gidi, Hasan’ım! Sen sağlığında bize hiçbir şeyin sıkıntısını çektirmiyordun! Yüreğimizden geçen her şeyi biz söylemeden sen hemen anlayıp ne lazımsa getiriyordun. Bizi böyle bırakıp da nerelere gidiyorsun, Hasan’ım! Bizi kimlere bıraktın, Hasan’ım!

Kız kardeşi ile eşi böyle ağıt yakıp Hasan’a gözyaşı döküyorlardı. Ellerini göğüslerine vura vura kendilerini hırpalıyorlardı. Komşular gelince, bütün genç kızlar ile delikanlılar da Hasan’a gözyaşı döküp ağıtlar yaktılar.

Laz bir ailede birisi vefat ettiği zaman o evde üç gün boyunca yemek yapılmıyor.  Yiyecek ile içeceği eve komşular getiriyor. Vefat edenin evine uzak köylerden ağlamak, ağıt yakmak için gelenlere hep komşuları yemek yediriyor.

Vefat ettiği odada mum yakıp Yasin-i Şerif okuyorlar. Sabaha kadar uyumuyorlar. Vefat edenin elbiselerini fakir çocuklara veriyorlar. Vefat edenin anne ile babası üç dört gün boyunca hep yas tutuyor, gözyaşı döküyor. O odaya girince şöyle diyorlar:

--Hasan, bu divanda uzanırdı! Hasan, bu elbiseleri giyerdi!

Hasan’ın yürüdüğü, gezdiği yerlere de bakınca yine ağlamaya, ağıt yakmaya başlıyorlardı. Hasan vefat edince, o gece eve bir şey gelip evi çok kötü sarsıp, gıcırdatıp herkesi korkutup dua ettirdi. Evi sallayıp gıcırdatan şey hortlakmış. Hasan, komşular ile kardeşlerinin umduğu gibi çıkmadı. Hasan hortlamış. Hasan kırk gün boyunca evine geliyordu. Babası, hurma ağacından iki uzun kazık kestirip mezara götürdü.

 Cenazeyi mezarına erkekler götürür. Hiçbir yerde dinlenmeden hazırlanmış ahşap perdeler üzerinde cenazeyi mezarına götürürler. Erkekler cenazeyi evden çıkarırlarken kadınlar bağrışıp ağlarlar. Kız kardeşi, annesi ile eşi şöyle bağrışırlar:

--Vay, Hasan’ım, bundan sonra birbirimizi görmeyecek miyiz? Bizi bırakıp da sen böyle nerelere gidiyorsun? Bizi kimlere bıraktın, Hasan’ımız! 

Kadınlar böyle bağrışıp ağlarlar. Saçlarını başlarını yolarlar, göğüslerini elleriyle döverek kendilerini hırpalarlar. Kadınlar cenaze ile mezara gitmez. Erkekler cenazeyi toprağa verir. Mezarın içindeki sağ taraf daha fazla kazılmış olur. Merhumu oraya yerleştirirler.   Merhumun üst tarafına ahşap perdeleri sıralarlar. Sonra da bu ahşap perdelerin üzerine kürekle toprak atmaya başlarlar. Toprağı çabuk çabuk atarlar. Toprak atarlarken biri yorulduğu zaman elindeki küreği bir diğerine vermez, yere bırakır. Diğeri de küreği yerden alıp mezara toprak atmaya öyle başlar. Mezar başındaki herkes sevap olduğu için toprak atar. Vefat eden erkekse mezarı göbek hizasında kazılıp öyle toprağa verilir. Merhumu tabutla toprağa vermezler. Kefen bağları de gevşetilir. Hocaefendi bir pusula yazıp cenazenin karın hizasına bırakır. Hocaefendi bunu yaparken şöyle der:

--Biri sana sorunca ona “ben Elhamdulillah Muslüman’ım de, Hocaefendi bana pusula verdi deyip bu pusulayı ona göster!” O zaman kimse sana bir şey yapmaz!

Cenazeyi toprağa verildikten sonra Hocaefendi, cemaati mezar başından yollayıp vefat edene telkinde bulunur:

--Bini Muxamed, zevceşi Fadime.

Bu sözlerin anlamı şudur: “Babası Muhammed, karısı Fadime”.

Hocaefendi bu böyle söyleyince merhum canlanırmış, o zaman ruhu tasdik olurmuş.

Kadınlardan fazla sayıda cadı ve hortlak çıktığı söylendiği için, namaz kılarlarken ellerini koydukları kalplerinin hizasında merhumelerin mezarlarını kazarlar. Bazı Hocaefendiler böyle şeyleri söyleyip küçük milletleri korkutuyorlardı. Bazı Hocaefendilerin İslam’a aykırı kanaatları zincir gibi kıvrım kıvrımdır, kolay kolay anlaşılmaz. Bazı Hocaefendilerin bütün bu yanlış kanaatları anlatmakla kolay kolay anlanmaz. Sizler de fikir yürütüp o yanlış kanaatleri öyle kavrayın.

Merhumeye herkes el değemeyeceği için vefat etmiş kadına yeni tabut çakıp öyle toprağa veriyorlar. Merhumeyi mezarına erkek kardeşi veya erkek kardeşinin oğlu indiriyor. Damadı namahrem olduğu için merhumeyi mezara indiremiyor.

Merhumeyi toprağa verdikten sonra mezarının üzerine bir güğüm su dökerler. Şayet kocası ilerde bir başka kadınla evlenirse, merhume mezarında tutuşup yanarmış. Bu bir güğüm su onun içinmiş. Merhume yanınca, defin zamanı merhumenin mezarının üstüne döktükleri bir güğüm suyun onu söndüreceğine inanırlar.  Merhumenin kocası yeniden evlendiğinde de akşam vakti yine bir güğüm suyu merhumenin mezarına dökerler.

Vakti zamanında bazı Hocaefendiler İslam’a aykırı kanaatlarını da bizlere böyle gösteriyorlardı.

*******

“9. Bgara”

Ğoman Xasani monk̆a žabuni t̆u. Xasanişi nanak martepe muşis ambai komeçu- ki:

“Bere çkimi dido monk̆a ren! Mu p̆are, va miçkin! Ğnosis bulu do mobulu! Ǯipurişi gverdi bere çkimi damoşatxun!”

Nana muşik dido obgarute şuri keiğu. Mu vasen, var açkinen. Olumciaşa Xasani doğuru do martepek bgaras kogyoç̆k̆es. Xasanişi da do nusak alis xepe moidves do k̆oreʒxalas kogyoç̆k̆es:

“Ey gidi, Xasani çkimi! Si saği t̆i-şi, çkun mutuş derdi-na var mozdapamt̆it! Guris-na dolomangonat̆es dulyape iri xolo si koxoǯonamt̆i do hentepe domixenamt̆it. Çkun memt̆k̆oçit do si so ulu, Xasani çkimi! Çkun mis memişkvit, Xasani çkimi!”

Haşopete da do nusak Xasanis dido gyabgares. Xepe mutepeşite şuri mutepeşi keiç̆opes. Martepe moxte-şi, mteli morderi bozope do biç̆epek Xasanis dido gyabgares.

Lazepeşi k̆oçi gura-şi, sum ndğaşa-kis gyari var ikoman oxoris. Oç̆k̆omale do oşumu martepek mumenan. Mendra svalepeşe bgaraşa-na moxtan-orem-pe-s gyari mteli martepek çaman. K̆oçi kodonxvan-şi, he odas olumciaşe lukunas konunǯaman do Yasini ik̆itxoman. Mosela-şakis var incinan. Ğureişi dolokunepe umuteli berepes meçaman. Nana do baba muşik sum-ontxo ndğaşa-kis mteli obgarus renan. Odaşe amaxtan-şi, “Ha k̆revedis Xasani gelacamt̆u”-ya, “Ha dolokunepe, Xasanik dolikunamt̆u”-ya do mteli, Xasani –na goyt̆u, msvalepes mek̆iǯk̆idat̆e-şi, obgarus ağneşa gyoç̆k̆amt̆es, ama Xasani ğuru-şi, hem seris ar mutxani moxtu do oxori dido-dido p̆at̆i oraxunu, oç̆k̆iralu do irişa obadk̆alu, oxori-na oç̆k̆iralu muntxani, heya k̆ap̆k̆ap̆i t̆udoren. Martepe do cumalepe muşik-na meşvent̆e’steri Xasani var gamaxtu. Xasani divu k̆ap̆k̆ap̆i. Jurneçi ndğaşa-kis k̆ap̆k̆ap̆i Xasani k̆at̆a lumcis moyt̆u oxor muşişa. Baba muşik xurmaşi jur gunže masari doxenapu do olumciaşe, he jur masari-na oxenapu, mezares kogyuçu. Cinaze mezareşe noyonamt̆an-şi, k̆oçepe muluman. Mesvarapu tito kogeydumenan do cinaze-ti kezdiman. Çkar umoşvacinu mendoyonaman mezareşa. Cinaze noyonamt̆an-şi, oxorcalepek dido uraman. Da, nana do nusak uraman:

“Vu, Xasani çkimi, haǯi-ş-k̆ule çkun var bižiraten-i? Si so ulu, çkun memt̆k̆oçit do çkun mis memişkvit, Xasani çkuni”.

Oxorcalepek haşo uraman. Tişi tomalepe nik̆apaman, xe mutepeşite şuri mutepeşi keimenan oxorcalepek. Cinaze noronamt̆an-şi, oxorcalepe var nontxozunan, cinazek̆ala var ulunan; komolepe ulunan, ğureri kodoxvaman. Doxumt̆a-şi, mezares sağik̆ele let̆a meşantxoreri iven hek cinaze komeşadgiman. Uk̆ule mesvarapu konosvaraman do let̆aşi molapas kogyoç̆k̆aman. K̆ap̆ineri, k̆ap̆ineri let̆a molapaman, ama hasteri dulya ren: Let̆a molapamt̆an-şi, aris daç̆k̆indu-na, xes-na okaçun bergi, var-na xop̆e, xeşen xes var meçaman, na içalişams k̆oçik let̆as met̆k̆omes do majuranik ezdims do let̆aşi molapus gyoç̆k̆ams. Mezares molapamt̆an-şi, k̆ata k̆oçik “sebabi ren”-ya do let̆a yot̆k̆omes. Komolişi mezare ump̆a-şakis txoruman do doxvaman. Komoli doxumt̆a-şi, tabutis var gyonciaman. Komoli mezares meşandgan-şi, tabuti gamustvinaman do let̆as kogyonciaman.

Kefinis-ti konuǯk̆aman do Xocak ar kart̆ali gamuç̆arams do cinazes korbas koyodumes. Hemindoras Xocak uǯumes- ki:

“Si mitik gk̆itxa-şi, uǯvi-ki, ma “Elhamdulillahi Muslimani bore, Xocak ma momçu kart̆ali-a do ha kart̆ali noǯiri! Si hemindoras mitik mutu var goğodams!”

Cinaze kodoxvan-şi, Xocak mileti ogzalams do muk gyura muntxanepe uk̆itxoms:

“Bini Muxamed, zevceşi Fadime”.

Ha nenape heya itkven-ki: “Baba muşi Muhamedi, oxorca muşi Fadime”. Hatepe ik̆itxomt̆a-şi, Xocak, gyura cinaze isağendoren do, k̆oçi-na ğuru, hemindoras şuri muşik “testiki” ikomsdoren.

Oxorcalepeşi mezare ntxoruman, namazi ikomt̆a-şi, xe-na moidumes-şa-kis, heşo-ki guri-şakis, hemuşeni-ki oxorcalepe dido cadi do k̆ap̆k̆ap̆i eşulunan. Xocapek ǯoxle haşo zop̆ont̆es do ç̆ut̆i miletepes guri ut̆k̆vaʒinamt̆es. Xocapeşi dulyape k̆eremuli’steri k̆irk̆oleri ren. Otkute var oxiǯonen, tkvan-ti, tkvan-ti nifikirit do oxoǯonit dulyape. Oxorcalepeşeni tabuti ağne ç̆k̆aduman do tabutite doxvaman, hemuşeni-ki oxorcas iri k̆oçis xe var nantxe. Mezareşe cinaze-oxorca Cuma muşik doloyonams vana cumadi muşişi biç̆ik. Noğame muşi “nameremi” daven, hemuşeni cinaze var dolaronen.

Oxorca doxvan-şi, ar k̆uk̆uma ǯk̆ari yobaman, hemuşeni-ki, komoli muşi diçilu na, oxorcas adven do iç̆vendoren. İç̆vet̆a-şi, he ǯk̆arik noskurinasen cinaze. Komoli içila-şi, lumcis xolo ar k̆uk̆uma ǯk̆ari çkva muktaman cinazes. Haşo dulyape moǯiramt̆es Xocapek.

-------------------------------

[Kaynak kitap: Sergi Jiğent̆i, “Ç̆anuri T̆ekst̆ebi (Arkabuli K̆ilok̆avi)”, S.S.R.K̆.  Meʒnierebata Ak̆ademiis Sakartvelos Pilialis Gamomʒemloba, T̆pilisi, 1938, (Gürcü Alfabesinden Latin Alfabesine çevriyazı, düzenleme ve Lazcadan Türkçeye çeviri: Ali İhsan Aksamaz, İstanbul, 1999)]

aksamaz@gmail.com